Stare druki kolegium bazylianów we Włodzimierzu w zasobach Oddziału Zbiorów Bibliotecznych i Kolekcji Historycznych Instytutu Księgoznawstwa Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Wiernadskiego

Тези доповіді

Stanisław Wołoszczenko,
ORCID https://orcid.org/0000-0002-7081-5358,
doktor nauk humanistycznych,
badacz niezależny,
Lwów, Ukraina
e-mail: stachevskiy@gmail.com

Stare druki kolegium bazylianów we Włodzimierzu w zasobach Oddziału Zbiorów Bibliotecznych i Kolekcji Historycznych Instytutu Księgoznawstwa Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Wiernadskiego

W artykule poddano analizie osiem starych druków z XVI–XVIII wieku, przechowywanych w zasobach Oddziału Zbiorów Bibliotecznych i Kolekcji Historycznych Instytutu Księgoznawstwa Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Wiernadskiego, a pochodzących z historycznego księgozbioru kolegium bazylianów we Włodzimierzu. Przeanalizowano strukturę tematyczną, językową, chronologiczną i geograficzną wydań, ich formaty, a także – na podstawie znaków proweniencyjnych – mechanizmy kształtowania tej kolekcji. Wyniki badań uzupełniają wcześniejsze studium, oparte na materiałach Oddziału Starodruków i Rzadkich Wydań BNUW, pozwalając na powiększenie zrekonstruowanego zasobu włodzimierskiego do co najmniej 34 wydań.
Słowa kluczowe: bazylianie, Włodzimierz, kolegium, biblioteka, proweniencje, stare druki.

Rekonstrukcja historycznych księgozbiorów klasztornych, rozproszonych w wyniku zawirowań dziejowych, należy do kluczowych zadań współczesnego księgoznawstwa i bibliologii. Biblioteka kolegium ojców bazylianów we Włodzimierzu – ważnego ośrodka oświatowego i życia duchowego Kościoła unickiego na Wołyniu w XVII–XIX wieku – po kasacie klasztoru uległa rozproszeniu, a jej fragmenty przechowywane są obecnie w różnych jednostkach Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Wiernadskiego (dalej: BNUW). Kolegium działało we Włodzimierzu – początkowo przy katedralnej cerkwi Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy, a od 1786 roku w gmachach pojezuickich. Jego księgozbiór powiększył się z 302 tomów (według inwentarza z 1705 roku) do 846 woluminów (według inwentarza z 1819 roku), co stawiało tę bibliotekę w rzędzie największych księgozbiorów bazyliańskich na Wołyniu.
Najbardziej szczegółowym źródłem do rekonstrukcji omawianej kolekcji jest katalog alfabetyczny, sporządzony w czerwcu 1816 roku przez prefekta szkół o. Korneliusza Kotkowskiego (ur. 1779), notujący 242 tytuły w 482 tomach (IR BNUW, zesp. I, sygn. 4709). We wcześniejszym studium (2025) zidentyfikowano na podstawie wspomnianego inwentarza 26 wydań w 20 woluminach. Celem niniejszego opracowania jest kontynuacja prac rekonstrukcyjnych w oparciu o materiały Oddziału Zbiorów Bibliotecznych i Kolekcji Historycznych (dalej: OZBKH) oraz weryfikacja, czy ustalone wcześniej prawidłowości rozwoju kolekcji znajdują potwierdzenie w nowym zespole źródeł.
W zasobach OZBKH zidentyfikowano osiem jednostek (sygn.: Volod. Bas. 1–8), stanowiących pojedyncze tomy wydań wielotomowych z XVI–XVIII wieku. Wszystkie egzemplarze zawierają proweniencje poświadczające ich przynależność do biblioteki włodzimierskiej. Szczególne znaczenie metodologiczne ma pełna zgodność czterech woluminów (Volod. Bas. 1, 4, 5, 8) z zapisami w katalogu z 1816 roku (IR BNUW, zesp. I, sygn. 4709, k. 3r, 4v, 10r, 22r). Potwierdza ona bezbłędność atrybucji i dowodzi skuteczności metody polegającej na łączeniu analizy proweniencyjnej z kwerendą w katalogach archiwalnych.
W strukturze treściowej wyraźnie dominuje piśmiennictwo teologiczne: homiletyka – Johann Christoph Beer, Concionator Extemporaneus, t. 1 (Augsburg 1759; Volod. Bas. 1); ascetyka – Nicola de Ruggiero, Fasciculus Meditationum Viæ Purgativæ (Wilno 1749; Volod. Bas. 6); dogmatyka – Giovanni Fortunato Venerio, Dogmatico-Scholasticarum Quæstionum, t. 6 (Rzym 1739; Volod. Bas. 8); teologia polemiczna, wymierzona przeciwko deistom i orygenistom – Giovanni Vincenzo Patuzzi, De Futuro Impiorum Statu (Wenecja 1764; Volod. Bas. 7). W zespole tym obecne są również: kurs filozofii François Jacquiera Institutiones Philosophicæ, t. 6 (Wenecja 1764; Volod. Bas. 5), dzieło z zakresu ascetyki zakonnej i duszpasterstwa Michała Bujnowskiego Ratio Status Religiosi Eligendi (Wilno 1689; Volod. Bas. 3), a także dwie edycje dzieł klasycznych: pisma Marka Tuliusza Cycerona Opera, Cum Delectu Commentariorum, t. 3 (Genewa 1758; Volod. Bas. 4) oraz traktat Jeana Jacques’a Boissarda poświęcony starożytnościom rzymskim IIII. Pars Antiquitatum Romanarum Siue II. Tomus, Inscriptionum et Monumentorum (Frankfurt 1598; Volod. Bas. 2).
Wszystkie zidentyfikowane edycje zostały opublikowane w języku łacińskim. Pod względem chronologicznym badane egzemplarze reprezentują trzy stulecia: XVI w. – 1 egz., XVII w. – 1 egz., XVIII w. – 6 egz., co w pełni odpowiada proporcjom ustalonym wcześniej dla zasobów Oddziału Starodruków. W strukturze formatów bibliograficznych odnotowano: in folio – 2 egz., in quarto – 3 egz., in octavo – 2 egz., in duodecimo – 1 egz. Geografia wydawnicza obejmuje czołowe europejskie oficyny: Wilno i Wenecję (po 2 egz.), a także Augsburg, Frankfurt, Genewę i Rzym.
Analiza proweniencji ujawnia te same mechanizmy kształtowania księgozbioru, które zarysowały się we wcześniejszym etapie badań. Najbardziej prestiżową drogą pozyskiwania książek były darowizny od przedstawicieli elity kościelnej. Przykładowo, egzemplarz dzieła Beera stanowił pierwotnie własność wykładowcy i wicerektora kolegium o. Symeona Młockiego (zm. 1804), późniejszego biskupa włodzimierskiego i brzeskiego: „Ex libris R[everendi] P[atris] Simeonis Młocki Monachi Basiliani Constat. Tinfor[um] 10”. W 1766 roku przekazał on tę książkę do zbiorów wspólnych: „Ex Bibliotheca Collegii Vladimiriens[is] O[rdinis] S[ancti] B[asilii] M[agni] Accessit Anno 1766” (Volod. Bas. 1).
Złożoną, wieloogniwową proweniencję wykazuje wolumin Veneria – szósty tom z ośmiotomowej edycji (Rzym 1736–1741), uwzględnionej w katalogu z 1816 roku. W 1744 roku zakupił go o. January Znoiewski (1711–1756), pełniący wówczas obowiązki zakonne w rzymskim klasztorze bazylianów: „Ex Libris Patris Januarii Znoiewski O[rdinis] D[ivi] B[asilii] M[agni] Comparatir […] 1744 A[nn]o die 5 Maii”. W 1763 roku protokonsultor Nikodem Karpiński (ok. 1717–1773) przeznaczył książkę do użytkowania w klasztorze żyrowickim: „Hunc librum usus mei applico Monasterio Zyrovicensi Hac die 25 Martii 1763 Nicodemus Karpinski O[rdinis] S[ancti] B[asilii] M[agni] Protoconsultor m[anu] p[ropria]”, by w 1769 roku, już jako prowincjał (protoihumen) Zakonu, ostatecznie wcielić ją do biblioteki kolegium: „[Con]fero hunc librum Bibliothecæ Collegii Vladimiriensis. Hac die 15 8bris 1769 Nicodemus Karpinski O[rdinis] S[ancti] B[asilii] M[agni] Provinc[ialis] m[anu] p[ropria]” (Volod. Bas. 8).
Tradycyjną praktyką powiększania zasobów było przejmowanie spuścizny po zmarłych zakonnikach (tzw. książki poizmarłe): egzemplarz dzieła Bujnowskiego należał pierwotnie do archimandryty Melecjusza Doroszkowskiego (1663–1702) – „Ex Libris Meletii Doroszkowski Archi[mandrita] Leszcz[ynensis] et Grodnens[is] 1698” (Volod. Bas. 3), natomiast tom Ruggiera nabył mnich Ambroży Geller (zm. 1767) – „Emptus postea a me Ambrosio Geller O[rdinis] S[ancti] B[asilii] M[agni]” (Volod. Bas. 6). Obie pozycje weszły ostatecznie w skład biblioteki kolegium, co poświadczają inskrypcje: „Ex Libris Collegii Vladimiriensis Patrum Basilianorum”, „Bibliothecæ Collegii Vladimiriensis Patrum Ordinis Sancti Basilii M[agni]” (Volod. Bas. 3) oraz „Bibliotheca Collegii Vladimiriensis Patrum Basilianor[um]” (Volod. Bas. 6).
W przypadku pozostałych dzieł (Boissard, Jacquier, Patuzzi) notatki proweniencyjne dokumentują jedynie oficjalne wpisy akcesyjne z dokładną datą roczną i dzienną: „Accessit ad Bibliothecam Collegii Vladimiriensis O[rdinis] S[ancti] B[asilii] M[agni] A[nn]o 1766 Die 27 Julii” (Volod. Bas. 5), „Bibliothecæ Collegii Vladimiriensis Patrum Basilianorum accessit Anno 1771 Die 16 Junii” (Volod. Bas. 7), „Bibliothecæ Collegii Vladimiriensis Patrum Basilianorum accessit A[nn]o 1771. Die 20 Mensis Julii” (Volod. Bas. 2). Z kolei tom Cycerona posiada lakoniczny wpis własnościowy: „Collegii B[asilianorum] Vlodimiriensium” (Volod. Bas. 4).
Przeprowadzone badanie ośmiu egzemplarzy pozwoliło na rozszerzenie listy zrekonstruowanych woluminów z biblioteki kolegium bazylianów we Włodzimierzu do co najmniej 34 wydań. Struktura tematyczna, językowa oraz chronologiczna nowo opracowanego zespołu wykazuje pełną spójność z charakterystyką wypracowaną dla zasobu Oddziału Starodruków i Rzadkich Wydań. Analiza proweniencyjna potwierdziła różnorodność dróg kształtowania kolekcji: od darów hierarchów cerkiewnych, przez przejmowanie spuścizny po zmarłych profesach, aż po rutynowe zakupy instytucjonalne. Dalsza kwerenda mająca na celu odnalezienie rozproszonych woluminów w innych zbiorach krajowych i zagranicznych pozostaje warunkiem koniecznym do pełnej rekonstrukcji tego cennego zabytku kultury piśmienniczej.

Stanislav Voloshchenko,
ORCID https://orcid.org/0000-0002-7081-5358,
Ph.D.,
Independent Researcher,
Lviv, Ukraine
e-mail: stachevskiy@gmail.com

Early Printed Books of the Basilian College in Volodymyr in the Department of Library Collections and Historical Assemblies of the Institute of Book Studies of the Vernadskyi National Library of Ukraine

The article examines eight early printed books of the sixteenth to eighteenth centuries held in the Department of Library Collections and Historical Assemblies of the Institute of Book Studies, Vernadskyi National Library of Ukraine (VNLU), which originate from the library of the Basilian College in Volodymyr. The analysis addresses the subject range, language, chronology and geography of the editions and their formats, as well as the mechanisms of the collection’s formation, established on the basis of provenance evidence. The findings complement a previous study based on the materials of the VNLU Department of Early Printed and Rare Books and extend the reconstructed library of the College to at least 34 editions.
Keywords: Basilians, Volodymyr, college, library, provenance, early printed books.